no-img
دانلود نایاب

روشهای تربیت‏ در نهج البلاغه: تربیت عملی‏


دانلود نایاب
مطالب ویژه
اطلاعیه های سایت

adsads

ادامه مطلب

ZIP
روشهای تربیت‏ در نهج البلاغه: تربیت عملی‏
zip
مرداد ۱۲, ۱۳۹۵

روشهای تربیت‏ در نهج البلاغه: تربیت عملی‏


انسان به گونه ‏ای است که تأثیر رفتار بر او بسیار بیشتر از تأثیر گفتار است و چنانچه گفتاری مطابق عمل و کردار باشد، مطلوب فطرت آدمی است و اگر جز این باشد مایه ناخواهی فطرت و سبب انزجار است. بنابراین، تربیت عملی با ارائه الگوهای عینی راهی مطلوب برای آدمی است، چنانکه امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است:
«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِم‏».(۱)
«آن که خود را پیشوای مردم سازد، پیش از تعلیم دیگری باید به ادب کردن خویش بپردازد؛ و پیش از آن که به گفتار تعلیم فرماید باید به کردار ادب نماید، و آن که خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته‏ تر به تعظیم است از آن که دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد».

پیامبر اکرم (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) خود بیش از هر چیز در اصلاح مردمان از تربیت عملی سود جست. وجود آن حضرت و سیرت وی و نوع سلوکش برای مردمان درس بود و سازندگی. امیر مؤمنان علی (علیه السلام) درباره الگو بودن سیرت پیامبر اکرم (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) و سلوک پارسایانه و ساده زیستانه آن حضرت فرموده است:
«فَتَأَسَّ بِنَبِيِّكَ الْأَطْيَبِ الْأَطْهَرِ فَإِنَّ فِيهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّى وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّى وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ الْمُتَأَسِّي‏ بِنَبِيِّهِ وَ الْمُقْتَصُّ لِأَثَرِهِ قَضَمَ الدُّنْيَا قَضْماً وَ لَمْ يُعِرْهَا طَرْفاً أَهْضَمُ أَهْلِ الدُّنْيَا كَشْحاً وَ أَخْمَصُهُمْ مِنَ الدُّنْيَا بَطْناً عُرِضَتْ عَلَيْهِ الدُّنْيَا فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَبْغَضَ شَيْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ حَقَّرَ شَيْئاً فَحَقَّرَهُ وَ صَغَّرَ شَيْئاً فَصَغَّرَهُ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِينَا إِلَّا حُبُّنَا مَا أَبْغَضَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ تَعْظِيمُنَا مَا صَغَّرَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لَكَفَى بِهِ شِقَاقاً لِلَّهِ وَ مُحَادَّةً عَنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ لَقَدْ كَانَ يَأْكُلُ عَلَى الْأَرْضِ وَ يَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْدِ وَ يَخْصِفُ بِيَدِهِ نَعْلَهُ وَ يَرْقَعُ بِيَدِهِ ثَوْبَهُ وَ يَرْكَبُ الْحِمَارَ الْعَارِيَ وَ يُرْدِفُ خَلْفَهُ وَ يَكُونُ السِّتْرُ عَلَى بَابِ بَيْتِهِ فَتَكُونُ فِيهِ التَّصَاوِيرُ فَيَقُولُ يَا فُلَانَةُ لِإِحْدَى أَزْوَاجِهِ غَيِّبِيهِ عَنِّي فَإِنِّي إِذَا نَظَرْتُ إِلَيْهِ ذَكَرْتُ الدُّنْيَا وَ زَخَارِفَهَا فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا مِنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتُهَا عَنْ عَيْنِهِ لِكَيْلَا يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشاً وَ لَا يَعْتَقِدَهَا قَرَاراً وَ لَا يَرْجُوَ فِيهَا مُقَاماً فَأَخْرَجَهَا مِنَ النَّفْسِ وَ أَشْخَصَهَا عَنِ الْقَلْبِ وَ غَيَّبَهَا عَنِ الْبَصَرِ وَ كَذَلِكَ مَنْ أَبْغَضَ شَيْئاً أَبْغَضَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ وَ أَنْ يُذْكَرَ عِنْدَهُ وَ لَقَدْ كَانَ فِي رَسُولِ اللَّهِ مَا يَدُلُّكَ عَلَى مَسَاوِئِ الدُّنْيَا وَ عُيُوبِهَا إِذْ جَاعَ فِيهَا مَعَ خَاصَّتِهِ وَ زُوِيَتْ عَنْهُ زَخَارِفُهَا مَعَ عَظِيمِ زُلْفَتِهِ فَلْيَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ أَكْرَمَ‏ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) بِذَلِكَ أَمْ أَهَانَهُ فَإِنْ قَالَ أَهَانَهُ فَقَدْ كَذَبَ وَ اللَّهِ الْعَظِيمِ بِالْإِفْكِ الْعَظِيمِ وَ إِنْ قَالَ أَكْرَمَهُ فَلْيَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهَانَ غَيْرَهُ حَيْثُ بَسَطَ الدُّنْيَا لَهُ وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ النَّاسِ مِنْهُ فَتَأَسَّى مُتَأَسٍّ بِنَبِيِّهِ وَ اقْتَصَّ أَثَرَهُ وَ وَلَجَ مَوْلِجَهُ وَ إِلَّا فَلَا يَأْمَنِ الْهَلَكَةَ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ مُحَمَّداً (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) عَلَماً لِلسَّاعَةِ وَ مُبَشِّراً بِالْجَنَّةِ وَ مُنْذِراً بِالْعُقُوبَةِ خَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا خَمِيصاً وَ وَرَدَ الْآخِرَةَ سَلِيماً لَمْ يَضَعْ حَجَراً عَلَى حَجَرٍ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ وَ أَجَابَ دَاعِيَ رَبِّهِ فَمَا أَعْظَمَ مِنَّةَ اللَّهِ عِنْدَنَا حِينَ أَنْعَمَ عَلَيْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ وَ قَائِداً نَطَأُ عَقِبَه‏»(۲)
«به پیامبر پاکیزه و پاک خود اقتدا کن، که راه و رسمش سر مشقی است (نیکو) برای کسی که بخواهد تأسی جوید و انتسابی است (عالی) برای کسی که بخواهد منتسب گردد. و محبوبترین بندگان نزد خدا کسی است که رفتار پیامبرش را سرمشق کند، و به دنبال او رود. از دنیا چندان نخورد که دهان را پر کند، و بدان ننگریست چندان که گوشه چشم بدان افکند. تهیگاه او از همه مردم دنیا لاغرتر بود، و شکم او از همه خالی‏تر. دنیا را بدو نشان دادند، آن را نپذیرفت. و چون دانست خدا چیزی را دشمن می ‏دارد، آن را دشمن داشت و ترک آن گفت؛ و چیزی را که خوار شمرده، آن را خوار انگاشت؛ و چیزی را که کوچک شمرده، آن را کوچک داشت. و اگر در ما نبود جز دوستی آنچه خدا و رسول، آن را دشمن می‏ دارد، و بزرگ دیدن آنچه خدا و رسول، آن را خرد می ‏شمارد، برای نشان دادن مخالفت ما با خدا کافی بود و سرپیچی ما را از فرمانهای او آشکار می‏نمود .
او که درود خدا بر وی باد، روی زمین می‏ نشست، و به دست خود کفش خویش را پینه می ‏بست، و جامه خود را خود وصله می ‏نمود، و بر خر بی‏ پالان سوار می‏شد، و دیگری را بر ترک خود سوار می‏فرمود؛ پرده ‏ای بر در خانه او آویخته شده بود که تصویرهایی داشت، یکی از زنان خویش را گفت: این پرده را از من پنهان کن، که هر گاه بدان می ‏نگرم، دنیا و زیورهای آن را به یاد می‏ آورم. پس به دل خود از دنیا روی گرداند، و یاد آن را در خاطر خود می راند، و دوست داشت که زینت دنیا از او نهان ماند تا زیوری از آن برندارد. دنیا را پایدار نمی‏ دانست و در آن امید ماندن نداشت. پس آن را از خود برون کرد، و دل از آن برداشت، و دیده از آن برگرداند.
آری چنین است، کسی که چیزی را دشمن داشت، خوش ندشت بدان بنگرد یا نام آن نزد وی بر زبان رود. و در زندگی رسول خدا (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) برای تو نشانه ‏هایی است که تو را زشتیها و عیبهای دنیا راهنماست، چه او با نزدیکان خویش گرسنه به سر می‏ برد، و با منزلتی بزرگ که داشت زینتهای دنیا از دیده او دور ماند – و آن را خوار شمرد. پس نگرنده با خرد خویش بنگرد که: آیا خدا، محمد (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) را به داشتن چنین صفتها اکرام فرمود، یا او را خوار نمود؟ اگر بگوید: او را خوار کرد، دروغ گفته است و بهتانی بزرگ آورده است. و اگر بگوید: خدا او را اکرام کرد. پس بداند خدا کسی را خوار شمرد که دنیا را برای وی گستراند، و آن را از کسی که نزدیکتر از همه بدوست، دور کرد. پس آن که خواهد، باید پیامبر خدا را پیروی کند و در پی او رود، و پای بر جای پای او نهد، و گرنه از تباهی ایمن نبود، که همانا خدا محمد (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) را نشانه ‏ای ساخت برای قیامت، و مژده دهنده به بهشت و ترساننده از عقوبت. از دنیا برون رفت و از نعمت آن سیر نخورد؛ به آخرت در شد، و گناهی با خود نبرد؛ سنگی بر سنگی ننهاد تا جهان را ترک گفت، و دعوت پروردگارش را پذیرفت. پس چه بزرگ است منتی که خدا بر ما نهاده، و چنین نعمتی به ما داده. پیشروی که باید او را پیروی کنیم، و پیشوایی که پا بر جای پای او نهیم».

پیامبر اکرم (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) در همه امور نمونه‏ ای عملی بود، حتی در میدان های نبرد خود پیشاپیش سپاهیان می‏ جنگید و پناه سلحشوران بود. امیر مؤمنان (علیه السلام) در این باره فرموده است:
«كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْه»‏.(۳)
«چون کارزار دشوار می‏ شد، ما خود را به رسول خدا (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) نگاه می‏ داشتیم، چنانکه هیچ یک از ما از وی به دشمن نزدیکتر نبود».

رسول خدا (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) در عرصه پیکار و کارزارهای دشوار خویشان خود را پیش می‏داشت و این گونه مردمان را پاس می‏داشت؛ به بیان امیر مؤمنان (علیه السلام):
«وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَ أَحْجَمَ النَّاسُ قَدَّمَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَوَقَى بِهِمْ أَصْحَابَهُ حَرَّ السُّيُوفِ وَ الْأَسِنَّة».(۴)
«و رسول خدا (صلی ‏الله ‏علیه ‏وآله) چون کارزار دشوار می ‏شد و مردم پای پس می‏ نهادند، کسان خود را پیش می فرستاد و با آنان یارانش را از سوز نیزه ‏ها و شمشیرها باز می ‏داشت».

امیر مؤمنان علی (علیه السلام) خود نمونه ‏ای والا در تربیت عملی بود و هرگز مردمان را به چیزی دعوت ننمود مگر اینکه خود سخت بدان پایبند بود و هرگز آنان را از چیزی دور نساخت، مگر اینکه خود بیش از همه از آن پرهیز داشت. آن حضرت در توصیف این شأن خود فرمود:
«أیُها الناسُ، إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا وَ لَا أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا».(۵)
«ای مردم! به خدا من شما را به طاعتی بر نمی ‏انگیزم، مگر آنکه خود پیش از شما به گزاردن آن پیشی می گیرم. و شما را از معصیتی باز نمی‏ دارم، جز آنکه پیش از شما از آن خودداری می کنم».

انسان برای پیروی بیش از آنچه تحت تأثیر سخن و گفتار قرار گیرد، از عمل و کردار تأثیر می ‏پذیرد و هیچ چیز چون تضاد سخن و عمل، تباه کننده تربیت نیست. امیر مؤمنان علی (علیه السلام) فرموده است:
«لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِكِينَ لَهُ وَ النَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعَامِلِينَ بِه»‏.(۶)
«لعنت خدا بر آنان که به معروف فرمان دهند، و خود آن را واگذارند، و از منکر باز دارند و خود آن را به جا آرند».
بهترین اندیشه ‏ها و والاترین سخنان اگر صورت عملی نیابد و در رفتار و کردار الگوها متجلی نشود، از تأثیر و کارایی می ‏افتد و نتایج معکوس به بار می‏ آورد.
______________________
پی نوشت:
۱) نهج البلاغه، حکمت ۷۳٫
۲) نهج البلاغه، خطبه ۱۶۰٫
۳) نهج البلاغه، حکمت ۲۶۶٫
۴) نهج البلاغه، نامه ۹٫
۵) نهج البلاغه، خطبه ۱۷۵٫
۶) نهج البلاغه، خطبه ۱۲۹٫

منبع: مشرب مهر، روشهای تربیت در نهج البلاغه‏، نویسنده: مصطفی دلشاد تهرانی‏



موضوعات :
کتاب
ads

درباره نویسنده

admin 17693 نوشته در دانلود نایاب دارد . مشاهده تمام نوشته های

دیدگاه ها


پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *